Merdivenler

Katlar arasında  basamaklarla oluşturularak dikey sirkülasyonu sağlayan elemanlardır. Merdivenler taş, tuğla, beton, betonarme, çelik ve ahşaptan yapılabilirler. Ancak, toplumun kullanıldığı okul, tiyatro, hastane, otel, iş hanı, pasaj, çarşı vb. ile, birden fazla katı olan ev ve apartmanların bağımsız bölümlerinin ortak merdivenleri ahşaptan yapılamaz.

Resim 1. Merdiven terimleri

Rıht(h):

Basamak yüksekliklerine Rıht denir.

Rıht yüksekliğini, uygulayacağımız yere, kat yüksekliğine ve merdiven yüksekliğine göre hesaplarız.

Bu hesaplamaya başlamadan önce, uygulayacağımız yere uygun bir rıht yüksekliği (h) seçmemiz gerekir. Seçimi aşağıdaki gibi yaparız.

– Bahçe ve dış girişlerde …………………………..:  14- 16cm

– Okul, tiyatro, hastane vb. yerlerde………….:  16 – 17 cm

– Konutlarda, apartmanlarda …………………..:  17- 18 cm

– Çatı arası, bodrum vb. yerlerde …………….:  20-25 cm

Rıht sayısı da (x) kat yüksekliğinin, rıht yüksekliğine bölünmesiyle bulunur:  x=H/h

Basamak (b)

Ayağın bastığı yüzeydir. Basamak genişliği;

2h + b = 60 – 63 cm   b = (60 ila 63) – 2h formülleriyle hesaplanır.

Buradaki 60-63 cm, düz zeminde yürüyen yetişkin bir insanın normal adim boyudur.

Basamak genişliğinin bulunması için önce, rıht yüksekliği (h) tespit edilir yada hesaplanarak bulunur. Sonra, formüldeki yerine konarak (b) bulunur.

Merdivenin ilk basamağı, merdivene ilk basılan ayağın, daha geniş bir yüzeye ve rahatça basabilmesi için genellikle yana doğru çıkıntılı yapılır. Bu çıkıntı, değişik şekillerde yapılabilir.

Kat Yüksekliği

Rıhtın tayininde, merdivenin bulunduğu iki kat arasındaki H yüksekliği bulunur. Bir merdivende bütün rıhtların h yükseklikleri biri birine eşit ve rıhtların sayısı tamsayı x olması icap ettiğinden:

h=H/x olmalıdır.

Şu halde h değeri hem yukarda verilen rıht cetvelindeki hudutlar içinde kalacak, hem de kat yüksekliğine tamsayı olarak uyacaktır.

Örnek:

Kat yüksekliği 3,70 m olan bir şehir kütüphanesi merdiveninde:

x = 370 cm : 15 cm = 24,66 ………….tamsayı 25

h=370:25= 14,8cm
b = 63 – (2 x 14,8) = 33,4 cm olur.

Sahanlık :

Merdiven dikilirken birkaç adımla yürütülecek veya durup dinlenilecek düz kısımlara sahanlık adi verilir. Bir kollu merdivenlerin sahanlığına verilecek boyutta insan adimi esas alınır. Buna göre: (s)Sahanlık uzunluğu = n . 63 + b  olur.

(n): Sahanlıkta atılması istenen adim sayısıdır. iki kollu merdivenlerde sahanlık genişliğinin merdiven genişliğine eşit olması doğrudur. Daha geniş yapılırsa da dar olması iyi değildir. Umumi binalarda merdivenlere sahanlık yapılması, yapı yönetmelikleri ile mecburi tutulmuştur.

Korkuluk ve Küpeşte

Merdivende emniyeti sağlamak için, merdivenin boşta kalan yanlarına demir, pirinç, alüminyum yada ahşaptan olarak arme cam, metal plaka, tas ve mermer gibi gereçlerle de oluşturulabilir. Korkuluğun bağlantı çubukları basamaklara önden, yandan yada üstten tespit edilirler.

Resim 2. Merdiven Korkulukları

Merdiven Yerlerinin Tayini

Bina fonksiyonun kolaylaşmasını sağlayacak yerlerin seçilmesi önemlidir. Planları tanziminde bu, bilhassa göz önünde tutulur. Emniyet bakımından da (yangın, zelzele, panik) merdiven yerlerinin doğru olmasına dikkat edilir. Her 25m koşan bir insan bir merdivene ulaşmalıdır. Lüzumu halinde ayrıca binanın içinde ve dışında, yanmaz malzemeden yangın merdivenleri yapılır.

Merdiven Genişliği

Merdiven, genişliği aynı anda yan yana geçmesi düşünülen insan sayısına göre, her kişi için ortalama 0.60 m hesaplanır. Umumi binalarda, bina içinde bulunması öngörülen insanların her 100 kişisi için 1.m genişliğinde merdivene ihtiyaç vardır. Buna göre mesela içinde öğrenci, öğretmen, memur, hademe toplamı 600kişi çalışan bir okul binasında 6.00m genişliğinde merdiven yapılmak icap eder. Bu genişlik, yukarıda belirtilen emniyet meselesi göz önünde tutularak uygun boyutlarla bina içinde muhtelif merdivenler halinde bölünür.

Baş Kurtarma

Birbiri üzerine gelen merdiven kesitleri, iyi etüt edilmediği takdirde, alt ve üst merdiven kolları arasında düşey mesafe, insan geçmesine yeterli olmayabilir. Baş kurtarma mesafesi umumi bina merdivenlerinde 2.50m’den mesken merdivenlerinde, 2.00m’den servis merdivenlerinde 1.80m’den az yapılamaz.

Resim 6. Baş Kurtarma

Çıkış Hattı

Bir merdivende, üzerinde en çok yürünen doğrultudur. Merdiven çıkış hattı bazı, düz merdivenler ile genişliği 100cm’den az olan dönüşlü merdivenlerde, merdiven genişliğinin tam ortasından geçilir. Merdiven resminin çiziminde, çıkış hattının ilk rıht ile kesiştiği yere başlangıç işareti, son rıht ile kesiştiği yere ok işareti konur. Çıkış hattının üzerinde de her kol için ayrı ayrı olmak üzere rıht sayısı, rıht yüksekliği ve basamak genişliği yazılabilir.

Resim 7. Çıkış hattı

Merdiven Kovası

Planda birbirine paralel geçen iki veya daha fazla sayıdaki merdiven kolu arasındaki boşluğa merdiven kovası denir. Dönerek çıkılan merdivenlerde yukarıdan aşağıya bakıldığı zaman ortada görülen boşluktur.

Merdiven kovasının genişliği, merdiven şekline bağlı olmakla birlikte, en az 20cm olmalıdır. Bu kavram merdiven yuvası ile karıştırılmamalıdır. Merdiven yuvası, kol sayısı ne olursa olsun merdivenin düzenlendiği boşluktur. Buna merdiven evi de denir.

Limonluk

Merdivenlerde havada kalan kenarlara çekilen 20-30cm yüksekliğindeki sete limonluk denir. İniş ve çıkışlarda insan ayağının merdiven boşluğuna kaymaması veya merdivenin temizlenmesi sırasında yıkama suyunun limonluktan aşağıya dökülmemesi için,  limonluk üst tarafında basamağın üzerine çıkıntı yapılmalıdır. Limonluk ya basamak şeklini takip eder biçimde ya da düz olarak düzenlenebilir.

Resim 8. Limonluk

Merdivenlerin Şekillerine Göre Çeşitleri

Merdivenlerin yapılış biçimleri planın işlevselliği ve mimari yapısına göre çeşitlilik gösterir.

Düz Kollu Merdivenler

Bir kattan diğer kata çıkışta tek kol kullanılıyorsa, bu gibi merdivenlere düz kollu merdivenler denir. Bu tip merdivenlerin ara kısmında, kat yüksekliğine bağlı olarak bir veya iki adet sahanlık üzenlenebilir. Sahanlık düzenlenecek ise rıht yüksekliği en az tutulmalıdır. Aksi halde merdiven, çıkan insanları yorar.

Kısmen Döner Merdivenler

Çeyrek, yarım veya yelpaze şeklinde dönen merdivenlere kısmen döner merdivenler denir. Söz konusu merdivenlerin, köşede sahanlıksız çeyrek döner merdiven, sahanlıksız U döner merdiven, sahanlıksız üç kollu U dönüşlü merdiven, sahanlıksız Z  dönüşlü üç kollu merdiven, elips merdiven ve çift taraflı elips çıkışlı ortada sahanlıklı üç kollu merdiven  gibi çeşitleri vardır.

Tam Döner Merdivenler

Kule, minare veya bazı iş yerlerinde görüleceği üzere, bir eksen çevresinde dönerek çıkacak şekilde düzenlenmiş basamaklı sistemlere tam döner merdiven denir. Bu tür merdivenlere basamakların birleştiği orta kısma çekirdek denir. Basamaklar çekirdeğin etrafında dönmekte olup, ahşap, metalplastik veya kagir malzemelerden olabilir. Söz konusu asamaklar prefabrik olarak dışarıda hazır yapılıp çekirdeğe takılabilir.

Resim 9. Merdiven çeşitleri, plan örnekleri

Resim 10. Parça basamaklı tam döner merdiven

Merdivenlerin Yapıldıkları Malzemelere Göre Çeşitleri

Kagir Merdivenler

• Beton ve Betonarme Merdivenler

Ustalar, bahçe, bina girişi ve bodrum merdivenlerini genellikle 200–250 dozlu betonla inşa eder. İlk olarak zemini, merdiven eğimine göre düzeltirler ve üzerine yaklaşık 15 cm kalınlığında blokaj sererler. Daha sonra, basamakların boyut ve profillerine uygun kalıp hazırlar ve içine beton dökerler. Bu tür merdivenlerde donatı kullanmadıkları için, zemini mutlaka iyice sıkıştırırlar. Zemindeki boşlukları ortadan kaldırarak olası oturmalara engel olurlar.
Basamakların üst yüzeyini, hem dayanıklılığı artırmak hem de estetik sağlamak için kaplama malzemeleriyle kaplarlar. Bunun için genellikle şap, mozaik ya da mermer kullanırlar. Ustalar, betonarme merdivenleri iki farklı sistemle yapar: parça basamaklı ya da yekpare şekilde.

• • Parça Basamaklı Betonarme Merdivenler

Ustalar, merdiven basamaklarını taş merdivenlerde olduğu gibi ayrı ayrı hazırlar ve yerlerine monte ederek merdiveni oluştururlar. Hazırladıkları kalıp, merdivenin döner mi yoksa düz kollu mu olduğuna göre değişir.

Basamakları yapmak için ustalar önce basamağın boyut ve profillerine uygun bir kalıp hazırlar. Bu kalıbı, basamağın üst yüzeyi alta gelecek şekilde düzgün bir zemine yatırırlar. İçine, basamak ve rıht yüzeylerini oluşturacak malzemeyi (250–300 dozlu beton, mozaik ya da plaka mermer parçaları) 2–3 cm kalınlığında sererek döşerler. Daha sonra, merdivenin statik çalışma şekline göre donatıyı yerleştirirler. Son olarak kalıbın geri kalan kısmını betonla doldururlar.

Dökülen basamakları ustalar 24 saat sonra kalıptan çıkarır. Gerekli priz süresi tamamlandıktan sonra yüzeyi oluşturan malzemeye uygun şekilde zımpara taşlarıyla siler ve cilalarlar.

Parça basamaklı merdivenlerde basamaklar, ayrı birer eleman olarak çalıştıklarından, donatısı kirişlerinkine benzer. Buna göre, basamakların çalışması iki şekilde olur:

• Bir ucu ankastre ve diğer ucu boşta kalan, parça basamaklı betonarme merdiven
• İki ucu da ankastre ya da serbest oturan, parça basamaklı betonarme merdiven.

• • Yekpare Betonarme Merdivenler

Mimarlar, kâgir yığma ve betonarme karkas binalarda merdivenleri çoğunlukla yekpare şekilde tasarlar. Ustalar, yapım öncesinde projeye uygun kalıbı kurar ve ardından merdiven plağını oluşturan betonu döker. Beton ya eğik döşeme şeklinde ya da basamaklı biçimde uygulanır.

Eğer ustalar merdiveni eğik döşeme olarak yaparsa, basamakları sonradan döşerler ya da rıht yüzeylerine ek kalıp kurup betonla şekillendirirler.

Mühendisler, statik açıdan merdiven plağını hurdi döşeme gibi konsol ya da kiriş doğrultusunda tasarlar. Normal merdivenlerde plak kalınlığını 8–10 cm aralığında belirlerler.

Yekpare betonarme merdivenler ikiye ayrılır: konsol gibi çalışan merdivenler ve kirişe serbest oturan merdivenler.

• • • Konsol çalışan merdivenler, kol genişliği 100 cm’yi geçmeyen uygulamalarda tercih edilir. Plağı duvara veya kirişe ankastre eden ustalar, duvar kalınlığını en az 20 cm yapar ve plağın girdiği noktada 25–30 cm yüksekliğinde hatıl oluşturur. Donatıyı bu hatıla yerleştirir, ardından betonu dökerler. Plağı hem alt hem üstte sahanlık döşemelerine veya kirişlere oturturlar.

Resim 11. Konsol çalışan iki kollu sahanlıklı ve kirişsiz yekpare betonarme merdiven

• • • Kirişe serbest oturan merdivenlerde, kol genişliği 100 cm’yi aştığında mühendisler yük trafiğini dikkate alır. Yoğun yük altında çökme olmaması için taşıyıcı kirişler yerleştirirler. Bu kirişlere merdiven plağını serbestçe oturturlar. Kol kirişlerini genellikle çelik profiller veya betonarme elemanlarla inşa ederler. Limonluk altında yer alan kol kirişi, basamakların görünümünü azaltır ve sarkmayı engeller.

Resim 12- Konsol çalışan ve kirişli yekpare betonarme merdiven

 

• Taş ve Tuğla Merdivenler

Ustalar, taş merdivenlerin basamaklarını aşınmaya dayanıklı mermer, bazalt veya granitten hazırlar. Bu basamakları kaba, ince ya da kesme taş olarak işlerler.

Resim 13. Taş Basamakların duvara ankastre edilmesi

Ahşap Merdivenler

Ahşap merdivenlerde marangozlar basamakları, merdivenin iki yanına yerleştirdikleri 5–7 cm kalınlığındaki serenlere oturtur. Ustalar serenleri, uç noktalarından sahanlık kirişine dayandırır.
Alt kısımda serenleri, beton, taş veya masif ahşaptan hazırladıkları iki basamağın üzerine yerleştirirler. Genişliği dikkate alarak serenleri, hazırladıkları iki ya da üç blonla birbirine bağlarlar. Marangozlar basamakları rıhtlı ya da rıhtsız olarak yapar. Bodrum veya çatı katı gibi yerlerde genellikle rıht kullanmazlar. Rıht gerekiyorsa, rıht tahtalarını yanlardan serenlere; alt ve üstten basamaklara sabitlerler.

Ustalar, merdivende kullandıkları ahşap parçaların kesitlerini yaklaşık olarak aşağıdaki değerlere göre belirler:

• Sahanlık kirişi……..  10*18- 10*20cm
• Seren………………….  5*22-8*28 cm
• Basamak Tahtası…  4*26-4*28 cm
• Rıht Tahtası…………  2,5*18-3*24 cm

Genellikle çam, köknar ve gürgen gibi dayanıklı ağaçlardan merdivenler yaparız. Bu merdivenlerde, korkuluk ve küpeşteleri de genellikle ahşap malzemeden oluştururuz. Baba adı verilen daire ya da kare kesitli ahşaplar, alt uçlarından sahanlık kirişlerine ve serenlere, üstten küpeşteye bağlanır. Döner merdivenlerde serenler, merdivenin şekline göre kavisli olarak hazırlanır.

Kaynak:

Apay, A. (2013). Yapı Bilgisi 1 [PowerPoint slides]. Scribd. https://www.scribd.com/document/567422186/yap%C4%B1-bilgisi-%C4%B1-PDFDrive